ปลูกไม้หัวหรือว่านสีทิศสําหรับตกแต่งสวนให้ออกดอกสวยทุกฤดูกาล

ความสวยงามของเหล่าไม้หัวที่โผล่พ้นดินแทงดอกขึ้นมาเริงร่าทำให้คนรักได้ไม่ยาก ไม้หัวที่พบเป็นประจําในบ้านเรา ได้แก่ พลับพลึง บัวดิน ว่านสี่ทิศ ปทุมมา ว่านแสงอาทิตย์ รวมทั้งว่านไทยชนิดต่างๆ จุดเด่นของไม้เหล่านี้คือให้ดอกที่มีสีสันสวยงาม ใช้ปลูกประดับตกแต่งสวนได้ สําหรับไม้หัวต่างประเทศที่นิยมปลูกในประเทศไทยส่วนใหญ่มีทั้งที่ปลูกลงดินและไม้กระถาง ได้แก่ ไฮยาซินธ์ (Hyacinth) คาลล่า ลิลี่ (Calla Lily) แกลดิโอลัส (Gladiolus) ทิวลิป (Tulip) เป็นต้น ข้อดีของไม้หัวคือจะสามารถแตกหัวใหม่ได้เมื่อต้นตายลงไป เนื่องจากพืชจะแทงหัวใหม่ฝังไว้ใต้ดิน เมื่อถึงเวลาหัวที่อยู่ใต้ดินจะแทงใบเติบโตขึ้นมาใหม่ได้ จึงเป็นพืชอีกชนิดที่เราปลูกไว้ในสวนแล้วสร้างเซอร์ไพร้ส์ให้ประหลาดใจอยู่เรื่อยๆ เวลาต้นที่ฟุบลงไปแล้วงอกขึ้นมาใหม่แถมด้วยช่อดอกสวยๆ ขึ้นมาให้ชื่นชม เราจึงรวมวิธีปลูกไม้หัวสําหรับตกแต่งสวนที่จะมาช่วยให้การทําสวนของคุณสนุกขึ้น

ไฮยาซินธ์หลากสีปลูกในตะกร้า ไม้ชนิดนี้สามารถซื้อหัวมาปลูกในกระถางหรือในขวดโหลก็ดูสวยพิเศษไปอีกแบบ หาซื้อได้ตามร้านจําหน่ายไม้หัวทั่วไป มีทั้งแบบที่เป็นต้นและหัวให้ลองนําไปเพาะเอง
การฝังไม้หัวโดยกําหนดความลึกจากขนาดของหัว

ปลูกว่านสี่ทิศลงในกระบะรวมกันหลายๆ ต้น ยกไปตกแต่งตามมุมต่างๆ ได้
กระถางปลูกทิวลิปมีไม้ดอกแซมรอบๆ

ปลูกไม้หัวให้ดีต้องเตรียมอะไรบ้าง

ดิน ไม้หัวทุกชนิดชอบดินร่วน โปร่ง ระบายน้ําดี น้ําไม่ขัง เพราะจะช่วยให้แทงหัวใหม่ได้ง่าย ไม้หัวส่วนใหญ่จะชอบดินด่างมากกว่าดินกรด (คือ ค่าความเป็นกรดเป็นด่าง (pH) การปลูกไม้หัวที่มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางตั้งแต่ 2 นิ้วขึ้นไป ควรปลูกให้มีความลึก 3 4 เท่าของขนาดหัว ถ้าเป็นไม้หัวขนาดเล็ก เส้นผ่านศูนย์กลางน้อยกว่า 2 นิ้ว ควรปลูกให้มีความลึกเป็น 2 3 เท่าของขนาดหัว การฝังหัวลึกจะช่วยให้ได้รับความชื้น และลําต้นสามารถพยุงตัวเองได้ อย่างไรก็ตามไม่ควรปลูกลึกจนเกินไป เพราะจะทําให้งอกยาก สําหรับไม้หัวบางชนิด เช่น ว่านสี่ทิศ ควรปลูกตื้นเสมอระดับหัวจะทําให้งอกได้ดีกว่า และการปลูกในตอนแรกให้ใช้ดินกลบพอมิดหัว เมื่อต้นเจริญขึ้นมาแล้วจึงค่อยนําดินกลบอีกครั้ง

ปุ๋ย ก่อนเตรียมพื้นที่ ดินที่จะปลูกไม้หัวควรได้รับปุ๋ยคอก นอกจากนี้ไม้หัวยังต้องการปุ๋ยเคมีที่มีฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมสูง ส่วนไนโตรเจนต่ํา เนื่องจากเมื่อใบสร้างอาหารจะส่งกลับมาเก็บยังหัว หากให้ปุ๋ยที่มีไนโตรเจนสูงจะทําให้การเจริญเติบโตทางใบสูง เกิดการพักตัวเร็ว ทําให้เวลาในการสร้างอาหารมาสะสมไว้น้อยลง หัวที่ได้จะมีขนาดเล็ก ปุ๋ยเคมีที่ใช้สําหรับไม้หัว คือ 5 10 15 (ให้โพแทสเซียมสูงกว่าไนโตรเจน 3 เท่า) เพื่อให้ได้หัวที่สมบูรณ์ในการปลูกครั้งต่อไป

น้ํา การให้น้ําในครั้งแรกหลังจากปลูกควรรดน้ําให้ชุ่ม จากนั้น 1 2 สัปดาห์ เมื่อต้นโผล่พ้นดินแล้วจึงให้น้ําอย่างสม่ําเสมอ และควรให้น้ําอย่างสม่ําเสมอในช่วงที่ให้ดอกและช่วงที่หัวใหม่เจริญเติบโต ประมาณ 30 45 วัน หลังจากนั้นต้นจะพักตัว ระยะนี้หากให้น้ํามากจะทําให้หัวผิดปกติได้จึงจําเป็นต้องงดการให้น้ํา โดยสังเกตจากใบแรกเริ่มเหี่ยวให้งดน้ําจนใบเหี่ยวหมด เมื่อต้นโทรมจึงขุดหัวขึ้น เพื่อให้อาหารสะสมได้เต็มที่

Tips

การเลือกซื้อหัวควรเลือกที่มีสภาพสมบูรณ์ สด แน่นหนัก ไม่ควรมีส่วนที่จับแล้วนิ่ม มีระบบรากที่ดี หากหัวที่ได้มาเริ่มงอกแล้วต้องรีบปลูกทันที หรือหัวที่ผ่านการบังคับให้ออกดอก หากงอกออกมาแล้วไม่ควรเก็บไว้ในตู้เย็น แต่ต้องปลูกทันทีเช่นกัน
ไม้หัวจําพวกว่านจะยุบตัวในหน้าแล้ง (ระยะเวลาการยุบและการงอกของไม้แต่ละชนิดไม่พร้อมกันขึ้นอยู่กับการเลี้ยงดูและความสมบูรณ์) หากต้นว่านเหี่ยวแห้งแสดงว่ายุบตัวและอยู่ในช่วงพักหัว ไม่ต้องขุดทิ้ง ปล่อยทิ้งไว้ในแปลงโดยไม่ต้องรดน้ํา แต่อาจพรมน้ําให้หน้าดินชุ่มชื้นบ้าง เมื่อถึงฤดูฝน ว่านจะงอกขึ้นมาเองโดยธรรมชาติ
การปลูกไม้หัวในแปลงควรคลุมโคนต้น เพื่อช่วยเก็บรักษาความชื้นในดิน ลดปริมาณวัชพืชและประหยัดการให้น้ํา

นําไม้หัวมาวางบนกรวดให้หัวจมลงประมาณสองในสามส่วน และหล่อน้ําไว้ รากของต้นไม้จะแทรกไปในช่องว่างระหว่างกรวด นํามาตกแต่งเป็นของขวัญชิ้นเก๋ได้
ปลูกไม้หัวในขวดโหลหล่อน้ําไว้เล็กน้อยเป็นไอเดียน่ารักที่ยกไปตกแต่งบ้านได้ง่ายแต่เหมาะกับไม้หัวที่มีขนาดเล็ก
ปลูกไม้หัวในแปลงร่วมกับต้นไม้ชนิดอื่นๆ ให้ช่อดอกสวยเด่นขึ้นมา หากต้นตายไปสามารถขุดหัวเก็บไว้ในตู้เย็นหรือปล่อยทิ้งไว้ในแปลง เมื่อถึงฤดู ต้นไม้จะแทงใบและดอกขึ้นมาอีกครั้ง แต่สําหรับไม้หัวต่างประเทศบางครั้งเมื่อนํามาปลูกในบ้านเรามักไม่แทงหัวใหม่ จึงนิยมปลูกแบบล้มลุกและซื้อหัวมาปลูกทดแทนก็ได้เช่นกัน
การผ่าหัวก็ช่วยเพิ่มปริมาณต้นในการปลูกได้ดีวิธีการคือให้ใช้มีดคมๆ ที่ทําความสะอาดด้วยแอลกอฮอล์ผ่ากึ่งกลางจากฐานตัดให้เป็นรัศมีออกมาโดยติดส่วนเจริญที่อยู่ตรงกลางด้วย จํานวนขึ้นอยู่กับขนาดของหัวและความชํานาญในการผ่า วิธีนี้จะทําให้สามารถปลูกไม้หัวได้หลายต้นโดยใช้หัวเพียงหัวเดียว

ไอเดียปลูกไม้หัว

ในต่างประเทศที่มีถึง 4 ฤดูกาลจําเป็นต้องมีการวางแผนการปลูกไม้หัวแต่เนิ่นๆ เพื่อให้ออกดอกสวยในช่วงเวลาที่เหมาะสม ตัวอย่างเช่นทิวลิป แดฟโฟดิล จะออกดอกในช่วงฤดูใบไม้ผลิ จึงมักจะเริ่มปลูกกันในเดือนกันยายน-ตุลาคม ส่วนไม้หัวบางชนิดจะออกดอกในฤดูร้อน เช่น รักเร่ แกลดิโอลัส จึงควรปลูกตั้งแต่ช่วงฤดูใบไม้ผลิ ก็จะได้ดอกบานสวยพอดี แต่ในประเทศไทยสามารถปลูกได้ เกือบตลอดทั้งปี ช่วงที่ดีที่สุดคือฤดูฝน ส่วนในฤดูแล้งไม้หัวจะพักตัว
ถ้าต้องการไม้หัวให้ดอกประดับในบ้าน แนะนําให้ปลูกลงกระถางแทนการลงดิน เมื่อหมดดอกแล้วจึงนํามาปลูกลงดินทีหลังก็ได้

การปลูกไม้หัวลงดินหรือปลูกในกระถาง ควรปลูก ซ้อนกันสัก 2 3 ชั้น แต่ละชั้นห่างกันประมาณ 4 5 เซนติเมตร โดยปลูกสับหว่างอย่าให้หัวซ้อนในแนวเดียวกัน วิธีนี้จะทําให้ได้ดอกขึ้นแน่นและมีดอกให้ชื่นชมได้นานกว่า หากต้องการให้ดอกออกไล่เลี่ยกันให้ปลูกพร้อมกัน แต่หากต้องการให้ทยอยออกให้ปลูกห่างกันประมาณ 2 สัปดาห์

ไม้หัวจะมีอาหารสะสมอยู่ที่หัวอยู่แล้ว จึงสามารถปลูกในวัสดุใดก็ได้ เพื่อช่วยพยุงต้นโดยไม่จําเป็นต้องปลูกลงดินเท่านั้น เราอาจเห็นว่ามีการนําไม้หัวเหล่านี้มาปลูกในน้ําโดยใส่ก้อนกรวดหรือลูกแก้วพอพยุงหัวได้และเติมน้ําลงไปอย่าให้ท่วม

วิธีการปลูกไม้หัวลงแปลงสามารถปลูกแทรกไปกับไม้ประดับชนิดอื่นๆ โดยการวางตําแหน่งให้ดูจากขนาดของต้นเมื่อโตเต็มที่ เช่น บัวดินควรปลูกบริเวณด้านหน้าแปลงเนื่องจากต้นมีขนาดเล็ก เพื่อจะได้ไม่โดนต้นไม้อื่นบดบัง หรือว่านสี่ทิศควรปลูกลึกเข้าไปด้านใน และปลูกหลายหัวเป็นกลุ่มใหญ่จะดูสวยงามมากกว่าปลูกต้นเดียว

หากปลูกไม้หัวเป็นแปลงใหญ่ แนะนําให้คลุมแปลงด้วยตาข่ายเหนือผิวดิน เพื่อป้องกันสัตว์ขุดหัวที่ปลูกไว้จนเสียหายได้

Tips

การขุดหัว ระวังไม่ขุดชิดโคนต้นมากเกินไป และควรใช้อุปกรณ์หรือเสียมขุด ไม่ควรถอนทั้งต้นขึ้นมาเพราะอาจทําให้หัวเสียหายได้ นําหัวที่ขุดแล้วมาผึ่งไว้ในที่ร่มโดยไม่ต้องล้างน้ํา ปล่อยให้มีดินและรากเก่าติดอยู่ ทิ้งไว้ 7 15 วัน ในบริเวณที่มีอากาศถ่ายเทได้สะดวก เมื่อดินแห้งควรตัดใบทิ้ง ทําความสะอาดโดยสลัดดินออกและตัดแต่งรากเก่าทิ้ง ถ้ามีหัวย่อยให้แยกออก และเอาหัวเก่าที่หมดสภาพทิ้งไป คัดเฉพาะหัวที่สมบูรณ์ไม่มีแผล ร่องรอยที่เกิดโรคแมลงทําลาย จากนั้นนํามาคลุกสารกันราและแมลง นําไปเก็บไว้ในภาชนะโปร่ง อากาศถ่ายเท หรือเก็บในห้องเย็นที่มีอุณหภูมิ 9 10 องศาเซลเซียส เพื่อช่วยลดช่วงระยะการพักตัว และทําให้ปริมาณการออกดอกสม่ําเสมอกว่าหัวที่เก็บไว้ในอุณหภูมิสูง
หากซื้อหัวมาแล้วยังไม่พร้อมปลูก ควรเก็บหัวไว้ในตู้เย็น อุณหภูมิประมาณ 10 12 องศาเซลเซียส เพื่อป้องกันไม่ให้งอกออกมา แต่แนะนําให้ปลูกทันที เนื่องจากหัวถูกกระตุ้นด้วยอุณหภูมิสูงมาแล้วระหว่างการขนส่ง บางครั้งหัวที่ได้รับมาก็เริ่มจะงอกออกมาให้เห็นแล้ว

ว่านสี่ทิศ ไม้หัวอีกชนิดที่ปลูกเลี้ยงง่าย ให้ดอกสวยงามก่อนปลูกให้นําหัวมาแช่น้ําเฉพาะส่วนราก ทิ้งไว้ 1 – 2 ชั่วโมงจะช่วยให้งอกได้เร็วขึ้น
ไม่จําเป็นต้องปลูกไม้หัวลงกระถางหรือดินเสมอไป ตอไม้เก่าที่คว้านกลางต้นออกไปเล็กน้อยก็เป็นกระถางใบโตที่ปลูกไม้หัวได้สวยเก๋ โดยเฉพาะเมื่อปลูกรวมกันเป็นกลุ่มใหญ่

ขอขอบคุณข้อมูล :
แสงธรรม คมกฤส เอกสารประกอบการเรียนวิชาไม้ดอกประเภทหัว (Ornamental Bulbs Production) ภาควิชาพืชสวน คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
รีดเดอร์ส ไดเจสท์ : 100 เคล็ดลับดูแลสวน

เรื่อง : “KESONLA”

ภาพประกอบ : Choop