แสมสาร - บ้านและสวน

แสมสาร

ไม้ต้นผลัดใบขนาดกลางหน้าตาคล้ายขี้เหล็ก เนื้อไม้ขึ้นชื่อเรื่องความเหนียวทนทาน ในอดีตจึงเป็นไม้ชั้นเลิศที่นิยมนำมาต่อเรือ ปัจจุบันถูกขึ้นบัญชีเป็นไม้หวงห้ามธรรมดาประเภท ก. แก่นมีรสขมเฝื่อน ใช้เป็นยาระบาย ฟอกประจำเดือน แก้ปัสสาวะพิการ ขับเสมหะ และบรรเทาอาการปวดเมื่อยตามร่างกาย  

ชื่ออื่น ขี้เหล็กสาร (นครราชสีมา, ปราจีนบุรี), ขี้เหล็กโคก, ขี้เล็กแพะ (ภาคเหนือ), ขี้เหล็กป่า (ภาคเหนือ, ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ), กะบัด (ชาวบน-นครราชสีมา)

ชื่อวิทยาศาสตร์ Senna garrettiana (Craib) H.S.Irwin & Barneby

วงศ์ Fabaceae

ประเภท ไม้ต้น ผลัดใบ

ลำต้น สูงได้ถึง 10 เมตร เปลือกสีน้ำตาลแกมสีดำ แตกเป็นสะเก็ด กิ่งอ่อนมีขนประปราย

ใบ ใบประกอบขนนกปลายคู่ เรียงเวียนรอบกิ่ง ใบย่อย 6-9 คู่ เรียงตรงข้าม รูปใบหอกถึงรูปไข่กว้าง กว้าง 2-5 เซนติเมตร ยาว 5-9 เซนติเมตร โคนกลม ปลายเรียวแหลม ขอบเรียบ แผ่นใบเกลี้ยงหรือเกือบเกลี้ยงทั้ง 2 ด้าน หลังใบสีเขียวเข้มเป็นมัน ท้องใบสีอ่อนกว่าหลังใบ หูใบเรียวเล็กหลุดร่วงง่าย แกนกลางใบประกอบยาว 10-20 เซนติเมตร

ดอก ช่อดอกแยกแขนงแบบกระจะ ออกที่ปลายกิ่งหรือซอกใบที่ปลายยอด ช่อตั้ง ยาว 9-20 เซนติเมตร มีขนสั้นนุ่มปกคลุมหนาแน่น มีดอกจำนวนมาก กลีบเลี้ยงและกลีบดอกอย่างละ 5 กลีบ กลีบเลี้ยงสีเขียว แยกเป็น 2 วง วงนอก 2 กลีบ ขนาดเล็ก วงใน 3 กลีบ ยาวประมาณ 2 เท่าของวงนอก รูปรีกว้าง ด้านนอกมีขนสั้นนุ่ม กลีบดอกสีเหลือง รูปไข่กลับ ยาว 15-18 มิลลิเมตร โคนกลีบคอดเป็นก้าน ยาวประมาณ 4 มิลลิเมตร เกสรเพศผู้ 10 อัน ยาว 2 อัน ก้านชูอับเรณูแบน ยาว 7 มิลลิเมตร อับเรณูโค้ง ยาว 7-9 มิลลิเมตร มีรูเปิดที่ด้านปลาย สั้น 5 อัน อับเรณูมีขนาดเล็ก ลดรูป 3 อัน ยาวประมาณ 2 มิลลิเมตร รังไข่อยู่เหนือวงกลีบ รังไข่และก้านยอดเกสรเพศเมียเกลี้ยงหรือมีขนน้อย  

ผล ผลเป็นฝักรูปขอบขนาน กว้าง 2-4 เซนติเมตร ยาว 15-22 เซนติเมตร แบน เรียบเกลี้ยง บางครั้งบิดงอ เมื่อแก่สีน้ำตาลแกมสีดำ เมล็ดรูปทรงรี กว้างประมาณ 5 มิลลิเมตร ยาวประมาณ 9 มิลลิเมตร แบน สีน้ำตาล ประมาณ 20 เมล็ด

อัตราการเจริญเติบโต เร็ว

ดิน ดินร่วน

น้ำ/ความชื้น ปานกลาง ทนแล้ง

แสงแดด แสงแดดเต็มวัน

การขยายพันธุ์ เพาะเมล็ด

การใช้งานและอื่น ๆ ดอกอ่อนและใบอ่อนรับประทานได้เหมือนขี้เหล็ก แต่ต้องนำไปต้มน้ำแล้วเททิ้งเพื่อลดความขม เนื้อไม้มีความทนทาน เหนียว เสี้ยนตรง ไม่หักง่าย ในสมัยโบราณใช้ต่อเรือ ปัจจุบันใช้ทำเครื่องเรือน เครื่องมือช่าง เผาแล้วให้ความร้อนสูง แก่นรสขมเฝื่อน เป็นยาระบาย แก้ปัสสาวะพิการ ฟอกประจำเดือน แก้ปวดเมื่อย ขับเสมหะ

เกร็ดน่ารู้ แสมสารมีสถานะเป็นไม้หวงห้ามธรรมดาประเภท ก. คำระบุชนิด garrettiana ตั้งเพื่อเป็นเกียรติแด่ Henry Burton Guest Garrett นักพฤกษศาสตร์ชาวอังกฤษที่เข้ามารับราชการในกรมป่าไม้ของประเทศไทย และได้ทำการสำรวจพรรณพฤกษชาติในท้องที่ภาคเหนือ บริเวณดอยอินทนนท์และดอยเชียงดาวเป็นหลัก

ขอขอบคุณข้อมูลและภาพพรรณไม้ โครงการจัดตั้งสถาบันอุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล

ติดตามหนังสือใหม่ได้ทาง  สำนักพิมพ์บ้านและสวน

ศึกษาเรื่องพืชสมุนไพรได้เพิ่มเติมจากหนังสือ  พืชสมุนไพร ปลูกและปรุงด้วยตัวเอง Medicinal Plants