9 ผักพื้นบ้านยืนต้น ทรงพุ่มให้ร่มเงา ใบ ดอก และผลเก็บกินขายได้
ผักพื้นบ้าน หมายถึง พืชในท้องถิ่นที่ชาวบ้านสามารถหาเก็บได้จากแหล่งธรรมชาติ ตามหัวไร่ปลายนา ริมรั้วบ้าน เพื่อใช้ประกอบอาหาร อย่างไรก็ตามมีผักหลายชนิดที่นำมาจากต่างประเทศ แต่ปลูกในเมืองไทยมานานจนสามารถปรับตัวให้เข้ากับสภาพอากาศได้ดี นิยมใช้กับอาหารไทยในทุกภาค และมีขายอยู่ทุกตลาด จนหลายคนเข้าใจว่าเป็นผักในท้องถิ่นของไทย ผักเหล่านี้จึงเป็นส่วนหนึ่งของผักพื้นบ้านไทย รวมทั้งนำมาปลูกประดับสวนด้วย
ผักพื้นบ้านทุกชนิดปลูกเลี้ยงไม่ยาก โดยเฉพาะ ผักพื้นบ้านยืนต้น ซึ่งไม่เพียงช่วยให้ร่มเงาแก่ตัวบ้านและบริเวณโดยรอบ หลายชนิดสามารถเก็บใบ ดอก และผล นำมากินเป็นผักในเมนูอาหารได้หลากหลาย ตัวอย่างเช่น
มะตาด, Chulta, Elephant Apples, Indian Simpoh
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Dillenia indica L.
- วงศ์ : Dilleniaceae
ไม้ต้น สูงได้ถึง 15 เมตร ผลมีรสเปรี้ยวอมฝาดเล็กน้อยและมีกลิ่นหอม ติดผลปีละครั้ง กินเป็นผลไม้ได้ทั้งเนื้อและเมล็ด หรือทำแยม ชาวมอญในจังหวัดนนทบุรีนิยมฝานกลีบเลี้ยงด้านนอกของผลอ่อนใส่ในแกงส้ม ต้มยำ เพื่อให้รสเปรี้ยว ทรงพุ่มสวย ให้ร่มเงาได้ดี เก็บกวาดใบร่วงง่าย เหมาะปลูกเป็นไม้ประดับสวน
มะตูมแขก, Brazilian Peppertree, Christmasberry Tree, Pepper Tree
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Schinus terebinthifolia Raddi
- วงศ์ : Anacardiaceae
ไม้ต้นขนาดเล็ก สูงได้ถึง 10 เมตร ใบมีกลิ่นแรง ช่วยดับกลิ่นคาว และช่วยให้เจริญอาหาร ยอดอ่อนกินเป็นผักสดกับน้ำพริก ขนมจีน หรือแกงเผ็ด ส้มตำ น้ำตก ผลมีกลิ่นหอม ใช้ปรุงอาหารเป็นเครื่องเทศได้ เป็นพืชที่ปลูกเลี้ยงง่าย ปลูกเป็นไม้ประดับให้ร่มเงาได้ หมั่นตัดแต่งบ่อย ๆ จะให้ทรงพุ่มสวยงามและเก็บกินง่าย
กระโดนบก, Tummy-wood, Wild Guava
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Careya arborea Roxb.
- วงศ์ : Lecythidaceae
ไม้ต้นผลัดใบขนาดใหญ่ สูงได้ถึง 30 เมตร เป็นผักพื้นบ้านอีกชนิดที่ชาวอีสานขาดไม่ได้บนโต๊ะอาหารในช่วงฤดูร้อน กินเป็นผักสดได้ทั้งยอดและดอก ให้รสฝาด หรือนำมาลวกหรือย่างก่อน ผลอ่อนนำมาฝานเป็นชิ้น ลวกกินกับน้ำพริกหรืออาหารรสจัดได้เช่นกัน นิยมปลูกประดับสวนเนื่องจากมีทรงพุ่มสวยงาม เหมาะปลูกในพื้นที่กว้าง ไม่ควรปลูกในลานจอดรถเพราะผลมีขนาดใหญ่และแข็ง
จิกสวน, Diya Midella
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Barringtonia racemosa (L.) Spreng.
- วงศ์ : Lecythidaceae
ไม้ต้นผลัดใบขนาดกลาง สูง 5-15 เมตร ยอดอ่อนมีรสฝาดกินเป็นผักสดได้ เข้ากับอาหารรสเปรี้ยว รสจัดต่าง ๆ เกสรและผลอ่อนกินได้เช่นกัน มีมากในช่วงกลางฤดูฝน เลี้ยงง่ายและโตเร็ว นิยมปลูกประดับสวน
ขี้เหล็ก, Cassod Tree, Thai Copperpod
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Senna siamea (Lam.) H.S.Irwin & Barneby
- วงศ์ : Fabaceae
ไม้ต้นสูงได้ถึง 15 เมตร เป็นผักพื้นบ้านที่พบได้ทุกภูมิภาค เพราะทั้งยอดอ่อนและช่อดอกอ่อนเก็บกินได้ตลอดทั้งปี ให้รสขม ต้มจิ้มน้ำพริกหรือประกอบอาหาร ขี้เหล็กเป็นพืชที่โตเร็ว ให้ร่มเงาได้ดี และระบบรากยังช่วยตรึงไนโตรเจน ควรตัดแต่งกิ่งบ่อย ๆ ให้ต้นไม่สูงนักจะเก็บใบและดอกง่าย
กุ่ม, Three-leaved Caper, Varuna
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Crateva spp.
- วงศ์ : Capparaceae
ไม้ต้นผลัดใบขนาดใหญ่ มักผลัดใบในช่วงฤดูหนาวและเริ่มผลิใบใหม่เมื่อเข้าสู่ฤดูร้อน ยอดอ่อนและช่อดอกอ่อนนิยมนำมาลวกหรือดองก่อนกิน มีรสขม กินกับอาหารรสจัด หรือนำมาทำแกงอ่อม ดอกอ่อนมีให้กินในช่วงฤดูร้อน ส่วนยอดอ่อนมีมากในฤดูฝน ปัจจุบันมีการจำหน่ายไม้ขุดล้อมขนาดใหญ่สำหรับปลูกเป็นไม้จัดสวน นิยมปลูกประดับกันมากตามริมน้ำ
ต้างหลวง, Snowflake Aralia, Snowflake Tree
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Trevesia palmata (Roxb. ex Lindl.) Vis.
- วงศ์ : Araliaceae
ไม้ต้นขนาดเล็ก สูง 5-6 เมตร ลำต้นและก้านใบมีหนามแหลมปกคลุม ชาวเหนือนิยมนำช่อดอกอ่อนมาต้มจิ้มน้ำพริกกินเป็นผัก หรือใส่ในแกงแค แกงปลาแห้ง กินสดมีรสขม เมื่อสุกมีรสหวานอมขม ช่วยให้เจริญอาหาร มีให้กินเฉพาะช่วงปลายฤดูหนาวเข้าฤดูร้อนเท่านั้น สามารถปลูกเป็นไม้กระถางประดับในบ้านได้ แต่ควรระวังหนาม
ผักเม็ก, Shore Eugenia
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Syzygium antisepticum (Blume) Merr. & L.M.Perry
- วงศ์ : Myrtaceae
ไม้ต้น สูงได้ถึง 10 เมตร นิยมกินกันทุกภาค ทั้งกินเป็นผักสดและลวกกินกับน้ำพริก ลาบ ขนมจีนน้ำยา หรือข้าวยำ ให้รสฝาดที่เข้ากับอาหารอย่างดี ปัจจุบันมีจำหน่ายเป็นไม้ขุดล้อมสำหรับใช้เป็นไม้ประธานในการจัดสวน ให้ทรงพุ่มสวยงาม เหมาะปลูกในพื้นที่กว้าง ให้ร่มเงาได้ดี และไม่ทิ้งใบ
มะกอก, Hog Plum
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Spondias pinnata (L.f.) Kurz
- วงศ์ : Anacardiaceae
ไม้ต้นผลัดใบ สูง 15-25 เมตร ทุกส่วนมีน้ำยางใส ยอดอ่อนและช่อดอกอ่อนกินเป็นผักสดหรือนำมาเผาไฟให้หอม กินกับน้ำพริก หรืออาหารรสจัดต่าง ๆ ให้รสเปรี้ยว ช่วยให้เจริญอาหาร ส่วนผลมีรสเปรี้ยวและมีกลิ่นหอม ฝานใส่ในส้มตำ น้ำพริกตาแดง เมี่ยงมะกอก บ้างก็นำมาจิ้มเกลือกินเป็นผลไม้ ทั้งยอดและผลมีให้เก็บกินตลอดปี เป็นไม้โตเร็ว จึงนิยมปลูกในบ้านกันมากเพื่อให้ร่มเงาและกินเป็นผักได้
ผักพื้นบ้านยืนต้น เป็นอีกทางเลือกหนึ่งสำหรับคนรักสุขภาพที่หาซื้อหรือปลูกเลี้ยงเองได้ไม่ยาก อุดมด้วยคุณค่าทางอาหาร พร้อมสรรพคุณด้านสมุนไพรที่ดีต่อสุขภาพ ไม่เพียงปลูกไว้กินเองเท่านั้น ยังสามารถเก็บส่วนต่าง ๆ ที่นิยมบริโภคไปจำหน่ายในตลาดชุมชน สร้างรายได้เสริมได้อีกทางหนึ่งด้วย
เรื่อง : อังกาบดอย
ภาพ : อภิรักษ์ สุขสัย
